De ware uitvinder van elektriciteit: barnsteen

De uitvinder van elektriciteit? Barnsteen! Een oude benaming voor elektriciteit is namelijk barnsteenkracht. Waar dit wegkomt? Ik neem je mee naar de oorsprong van dit woord en hoe zijn betekenis door de jaren veranderde.

Barnsteen is een bijzondere substantie. Het is eigenlijk geen steen, maar hars van bomen dat hard is geworden. Vanwege zijn vermogen om zowel vloeibaar als vast te zijn, zorgt dit ervoor dat het in staat is om insecten van lang, lang geleden in perfecte staat te bewaren.

Van oudsher is de barnsteen echter bekend vanwege zijn vermogen om elektrisch geladen (statisch) te worden als je het bijvoorbeeld tegen een dierenvacht wrijft. Om deze reden is de etymologie van elektriciteit in het oudgriekse woord voor barnsteen te vinden: elektron! Eigenlijk kun je barnsteen dus de ware uitvinder van elektriciteit noemen.

Leuk feitje: Zelf elektriciteit opwekken maar toevallig geen barnsteen bij de hand? Wrijf eens met een opgeblazen ballon over je hoofd. Dit heeft hetzelfde effect!

De barnsteen speelde een grote rol voor de betekenis achter elektriciteit
Dit is barnsteen. Zie je de mier zitten? (Foto: De Barnsteenspecialist)

Elektriciteit in de Nederlandse taal

Toen electrijck (elektrisch) dan ook voor het eerst in de Nederlandse taal opdook in 1663, betekende het ‘betreffende de aantrekkingskracht van barnsteen’. Electrijck werd al snel verbasterd tot electrike of electriek. Bijzonder: electriek wordt in Zuid-Nederlandse en Vlaamse dialecten nog steeds gebruikt. Elektriciteit (toen nog: electriciteit) is volgens het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands voor het eerst gebruikt in 1736. Dit betekende toen aanlokkende kracht.

De etymologie van elektriciteit is aan een heleboel factoren te danken, maar voornamelijk aan twee Engelsmannen. De eerste is arts en schrijver Thomas Browne (1605 – 1682) die het woord ‘electricity’ coinde. Dit betekende toen: aantrekkingskracht van barnsteen. Het was de bekende fysicus Isaac Newton die er in diezelfde eeuw nog voor zijn huidige natuurkundige betekenis (kracht die door wrijving of langs een chemische weg opgewekt kan worden) zorgde. De beste man maakte namelijk officieel onderscheid tussen zwaartekracht, magnetisme en elektriciteit – allemaal krachten die met aantrekkingskracht te maken hebben. Belangrijk, want tot die tijd werd de statische vaardigheden van barnsteen veel met magnetisme vergeleken.

Van wrijving tot beheersing

Hoewel het wetenschappelijke fundament was gelegd, duurde het nog wel even voordat wij mensen zelf elektriciteit konden opwekken. De Amerikaanse wetenschapper Benjamin Franklin vond in 1752 de bliksemafleider uit, waarmee hij bewees dat bliksem een vorm van elektriciteit is. Hij slaagde er echter niet in om het te beheersen. Dat zou pas écht gebeuren met de uitvinding van de elektromotor en de dynamo, door Engelsman Michael Faraday in 1821.

Toch zou het nog best lang duren voordat stroom écht ingeburgerd was in dorp en stad. Wist je dat Nijmegen in 1886 de eerste plaats was met elektrische straatverlichting?

Nog een leuk feitje: Voordat wij lampen, elektromotors of dynamo’s kenden, ‘wekte’ men elektriciteit op door middel van wrijving. Precies, hetzelfde als hoe barnsteen werkt! Dit soort machines werden elektriseermachines genoemd. 

Meer etymologievoer: de rekenkundige herkomst van computer
Wist je dat… film is afgeleid van het oudfriese woord voor vel?