De samengestelde betekenis achter desalniettemin

In hetzelfde jaar dat de Nederlander Johannes Faber de wereld liet kennismaken met het woord microscoop, werd de wereld nogmaals opgeschud door het gebruik van de woorden ‘des al niet te min’. Dit was in 1625. Het zou het eerste gebruik zijn van desalniettemin in de Nederlandse taal. Toen al was de betekenis ‘toch’, of ‘desondanks’. Het duurde nog twee eeuwen voordat we het woord ook daadwerkelijk aan elkaar gingen schrijven.

Desalniettemin is typisch Nederlands. Wij houden ervan om woord na woord heerlijk aan elkaar te weven, wat voor woordkunstjes als hottentottenlegertentententoonstelling, openwereldvideospel of bommelding zorgt. Dit rijgen wordt met een mooie benaming ook wel een ‘samenstelling’ genoemd: een combinatie van afzonderlijke woorden die tezamen een eenheid vormen.

Weetje: Officieel is ‘desalniettemin’ een zogenaamd voegwoordelijk bijwoord. Dit is heel technisch Nederlands voor een bijwoord dat een verband tussen twee zinnen aanduidt, met veelal een versterkende betekenis. Dus en zodat vallen hier ook onder.

Een samenstelling van een samenstelling

Als we kijken naar de herkomst van desalniettemin, dan zou je zeggen dat desalniettemin een samenstelling is van vijf woorden: des, al, niet, te en min. De waarheid ligt echter wat gecompliceerder: desalniettemin bevat op zijn beurt namelijk haar eigen samenstelling: niettemin (voor het eerst gebruikt als ‘nit min’ in 1240). Een voegwoord dat, gek genoeg, eigenlijk precies hetzelfde betekent.

Niettemin kwam als samenstelling in een groot deel van westelijk Europa voor. Het middelnederduits, een taal in de verte nog wel wat lijkt op het dialect dat in Groningen wordt gesproken, sprak rond de 14e eeuw bijvoorbeeld over nichtes de min (daarom niet minder, niet te min). Zelfs de Fransen van weleer, wiens taal toch wel wat verschilt van ons, spraken over ‘neient moins’.

Het aloude Latijn kun je waarschijnlijk de schuld geven van deze wijde verspreiding: de Etymologiebank zegt dat niettemin oorspronkelijk een leenvertaling is van ‘nihilo minus’ wat als toch of, letterlijk, voor niets minder, vertaald kan worden.

Het verschil tussen niettemin en desalniettemin

Hoewel niettemin tegenwoordig bijna niet meer voorkomt, kun je in veel gevallen beide gebruiken als je een mooier woord voor toch of desondanks zoekt.  Of er toch een verschil is tussen niettemin en desalniettemin? Daarvoor moeten we naar de letterlijke betekenis van desalniettemin kijken:

Des: ‘van dat’
Al: afkorting van alles ‘alles’
Niettemin: ‘in weerwil van’

De betekenis van desalniettemin is dus letterlijk: in weerwil van dat alles. “Het regent pijpenstelen buiten. Desalniettemin maakt hij zijn auto schoon.” Zie het als een soort overtreffende trap van niettemin, dat je vooral gebruikt om grote tegenstellingen te schetsen!