De ridderlijke herkomst van schilderij

Je zou het op het eerste gezicht niet zeggen, maar schilderij (en de woorden die hiervan afgeleid zijn, zoals schilder of schilderachtig) is een van de meest bijzondere woorden uit de Nederlandse taal. Waar een groot gedeelte van Europa het woord voor schilderij afleidde van het Latijnse ‘pictura’ (denk aan picture in het Engels), leidden wij het af van…. het schild van soldaten. Ja, echt waar! Laten we snel een weg kliederen naar de herkomst van schilderij.

Het jaar is 1270. Het is een pittoreske tijd van ridders, jonkvrouwen, draken en kastelen (zelf doorkruisen welke niet bestond). Wanneer ridders ten strijde trokken, kon hun trouwe schild niet ontbreken. Deze beschermde hun van de puntige zwaarden van de vijand, en je kon er daarnaast ook een flinke klap mee verkopen. Maar, zo’n schild moest wel laten zien wie jij was, uit welke familie jij kwam. De vijand moest wel weten wie hem op koelbloedige wijze versloeg. Iemand die zoiets op een schild tekende, werd, jawel, een schilder genoemd.

Gilis de scildere, oftewel Gilis de schilder, heeft de eer om in 1270 het eerste fundament voor de hedendaagse betekenis van schilderij (tegenwoordig: een geschilderde voorstelling op een paneel op doek) te verven. Want men was natuurlijk wel onder de indruk van die kunstwerkjes op die schilden van onze koene ridders, en algauw ging zo’n scildere ook plafonds, muren, kledij en nog veel meer van familiewapens en andere afbeeldingen voorzien. Algauw werd scildere een synoniem voor verver bekend te staan, als een officiële beroepsnaam.

Dit is het schild uit videospel The Legend of Zelda. Zulke stoere emblemen kon je ook verwachten op ridderschilden!

Van schilden naar schilderijen

Schilderij dook zo’n 150 jaar later voor het eerst in de Nederlandse taal op, in 1424. ‘Scilden, die verwapent zijn van scilderiën’ was volgens de Etymologiebank het eerste gebruik van dit woord in onze taal. Aan de zin kun je zien dat diens betekenis nog nauw verweven is met schilden (de schilden die met wapens met beschilderd zijn).  Toch lijkt de definitie van toen ook al op die van tegenwoordig: geschilderde voorstelling of schilderwerk. Schilderij werd ook wel gespeld als schilderie of schilderye.

Waarom dan die -ij erachter? Dat is eigenlijk lastig te zeggen. Normaal gesproken is de regel, en nu worden we even heel technisch, dat in het Nederlands -erij of de samentrekking -ij er achter wordt geplakt ter aanduiding van de door het grondwoord genoemde handeling. Dit is een super technische definitie voor hetgeen bedoelen wat uit schilderen komt. Een schilderwerk, of schilderij in dit geval.

Op wacht staan

Bijzonder: ook die meer letterlijke afleiding van ‘schilderen’ ging zijn eigen leven leiden. In 1285 heette op schildwacht staan (het houden van de wacht), namelijk ook wel schilderen! Ook dit woord is zeer waarschijnlijk afgeleid van dat prachtig geverfde schild dat een wachter altijd bij zich had. Het wachthuisje waar hij instond? Dat wordt ook wel een schilderhuis genoemd! Pas 200 jaar later gingen we schilderen in haar huidige definitie gebruiken (met een verflaag bestrijken of met behulp van verf een afbeelding maken).

Leuk feitje: In Belgisch Limburg bestaat nog steeds de uitdrukking “Laat me daar niet staan schilderen!” (Laat me niet te lang op je wachten!)

Wie had gedacht dat de herkomst van schilderij, een term die wordt beschreven om de Nachtwacht van Rembrandt aan te duiden, op een soldatenschild te vinden is? Toch is het best logisch, als je erover nadenkt. Schild zit immers nog altijd in schilderij verstopt!