De idyllische herkomst van pittoresk

Bij het beschrijven van kleine dorpjes, nemen wij Nederlanders maar wat graag het woord ‘pittoresk’ in de mond. En ik doe graag met ze mee, want pittoresk is een van de meest tot de verbeelding sprekende woorden van onze taal. Het roept direct een gevoel van heuvels, kabbelende beekjes en witte huizen met rode daken. Maar wat is eigenlijk de herkomst van pittoresk?

Dit gevoel is natuurlijk niet voor niets. De betekenis van pittoresk is even effectief als simpel: schilderachtig. Een pittoresk dorp is dus in essentie een plek die schilders maar wat graag op het witte doek willen toveren. Gemakkelijk te verwarren met synoniemen als rustiek en idyllisch. Volgens het Etymologisch Woordenboek riep men dat in 1871 voor het eerst in onze taal (al noemen andere bronnen 1838). Want, bijzonder feitje, hoe graag wij het ook mogen gebruiken: pittoresk is helemaal geen Nederlands woord! Als wij voor die tijd iets schilderachtig vonden, dan zeiden we gewoon schilderachtig! 

La peinture est pittoresque!

Voor de oorsprong van pittoresk moeten we een tripje maken naar Frankrijk. Net als paraplu of bureau, is dit namelijk een leenwoord uit het Frans. Pittoresque, wat ‘op de manier van schilders’ betekende, zeiden de Fransen al sinds 1658. Zij hebben het op hun beurt overgenomen van de Italianen: pittoresco, afgeleid van pittore (schilder). Leuk detail: ook in het Italiaans betekent pittoresco letterlijk schilderachtig! Overigens maakten ze het in Engeland al helemaal bont toen ze hun picturesque van de Franse taal leenden. Zij maakten het zelfs tot een heel artistiek ideaal van schoonheid. De betekenis in het Engels? Gemaakt om als schilderij te dienen.

Leuk feitje: Onze taal kent relatief veel leenwoorden uit het Frans. Dit komt vooral door het begin van de 19e eeuw, toen Nederland een decennium lang onder het bewind van Napoleon was.

Schilderachtig

Hoewel het dus officieel een leenwoord is uit het Frans, is de officiële herkomst van pittoresk in het aloude Romeinse Rijk te vinden. Geen wonder, want zoals zoveel woorden, kent ook pittoresk zijn roots in het Latijn. Het is oorspronkelijk afgeleid van pictorem, de vierde naamval van pictor. Dit vertaal je als, jawel, schilder (nu weet je ook waar het Engelse ‘picture’ vandaan komt). Passen we dit vervolgens toe op het Engels of Frans, dan is zijn betekenis herkomst gemakkelijk te verklaren: ‘Pictor’ (schilder) en ‘Esque’ (achtig). Schilderachtig!

Dat roept toch de vraag op: hoe komen wij Nederlanders dan op schilderachtig, een woord die in de verste verte niet lijkt op pittoresk? Daar mogen we de ridders de schuld van geven.