De flinterdunne betekenis achter film

Op 22 maart 1895 vertoonden de gebroeders Lumiére de allereerste film ooit: La Sortie de l’usine Lumiére á Lyon (Arbeiders verlaten de Lumiére-fabriek in Lyon). Dit was allemaal mogelijk door revolutionaire uitvinding van een aantal jaar eerder: de celluloidstrip, oftewel een filmrolletje. Duik mee naar de oorsprong en betekenis achter het woord film!

De oorspronkelijke betekenis van film in het Nederlands (uit 1906) is celluloïdplaat of materiaal voor opname van bewegende beelden. Celluloid is hierbij een moeilijk woord voor een nog moeilijkere chemische verbinding. Dit chemische goedje is gemakkelijk bewerkbaar en lekker flexibel, waardoor ene William Dickson er in 1889 achter kwam dat het uitstekend geschikt was om foto’s (en later ook video’s) mee op te nemen en op te slaan. Zijn dunne celluloidstrips werden ook wel filmrollen, of kortweg films genoemd!

Leuk feitje: De eerste film van de Gebroeders Lumiére duurde slechts 46 seconden. The Story of the Kelly Gang (1906) wordt met zijn lengte van 70 minuten gezien als de eerste bioscoopfilm. De kunst van het filmmaken noemt men overigens cinematografie.

Betekenis achter film komt door de celluloidstrip
Hoi, ik ben een celluloidstrip. Je zag mij vroeger ook wel als fotorolletje!

Een Fries-Engelse etymologie

Maar waar vindt het woord film nou zijn oorsprong? Daarvoor moeten we teruggaan naar de Middeleeuwen, toen de Friezen veel prominenter aanwezig waren in ons Kikkerlandje. Zij namen rond 1246 in het oudfries namelijk filmene in de mond. Dit betekende vel of vlies. Ook in het Oudengels kwam dit woord als filmen voor. Film stond oorspronkelijk dus synoniem voor vel, vlies of simpelweg dun laagje (bijvoorbeeld van een stroompje water op de weg)

In het Middelnederlands, een taal die wij rond de late middeleeuwen spraken, was het woord voor vel of vlies trouwens iets anders: velm. Dit maakt film technisch gezien een leenwoord uit het Engels of Fries.

De huidige betekenis van film

Volgens de Etymologiebank zorgden technologische ontwikkelingen in de fotografiewereld ervoor dat de betekenis van film specifieker en specifieker werd. In 1845 was de Engelse definitie bijvoorbeeld al membraam voor lichtbeelden. Hiermee werd het dunne chemische laagje op fotografisch papier bedoeld. Na de uitvinding van Dickson werd hier de hele (nog steeds heel dunne) celluloidstrip van gemaakt. Uiteindelijk duurde het tot 1905 tot het in de Engelse taal definitief voor verzameling bewegende beelden kwam te staan.

Wij Nederlanders waren echter wat stoïcijns, want toen het woord in onze taal kwam, namen wij dus gewoon die oorspronkelijke betekenis (celluloidplaat) over). Het bijzondere is dat dit eigenlijk niets is veranderd, want als je film nu opzoekt in de Van Dale, verwijzen twee van de drie betekenissen nog altijd naar dat dunne laagje!

Nog een leuk feitje: Omdat celluloid brandbaar en onstabiel is, worden films er tegenwoordig niet meer mee opgenomen. Toch komt het goedje nog altijd voor in tafeltennisballetjes en gitaarplectra!

Meer etymologievoer: de geschiedenis achter het woord computer
Wist je dat… we een sprookje eigenlijk een spreukje zouden moeten noemen?