De bloeddorstige herkomst van wereld

In de magische avonturen van Harry Potter en vele andere boeken komen vaak weerwolven voor. Gewone mensen die bij volle maan in een bloeddorstige wolf veranderen, riekend naar een sappig stuk vlees. Weerwolf betekent letterlijk menswolf en vormt, gek genoeg, hiermee een belangrijk onderdeel voor de herkomst van wereld. De wereld om ons heen.

Het woord wereld is om meerdere redenen interessant, niet alleen omdat het alles te maken heeft met weerwolven (daarover later meer), maar ook vanwege zijn definitie. Letterlijk is de betekenis van wereld aardbol of kosmos. Het is een, houd je vast, antropocentristische betekenis voor de Aarde. Antropocentrisme is een filosofie dat de mens het middelpunt van ons bestaan is, en wereld is een direct voortvloeisel daarvan. 

De leeftijd van de mens

Toen wij Nederlanders het in de 10e eeuw na Christus echter opschreven als werolt, werilt of uueroldi (valt je op hoe gelijk de uitspraak nu nog is?), was de betekenis echter wat grootser dan tegenwoordig. Met wereld werd ook een tijdperk of eeuwigheid bedoeld of zelfs een groots bestaan. Het Etymologisch Woordenboek benoemt deze zin uit het oudnederlands: Uuonon sal ic an selethon thinro an uueroldi. Ik zal in eeuwigheid in uw woning wonen. Ook leuk: slechts een eeuw later werd, wereld al (in sommige gevallen) als wereld geschreven.

Terug naar weerwolf, een menswolf. Wereld is namelijk een zogenoemde samenstelling, een woord dat uit meerdere delen bestaat (zoals desalniettemin). In het geval van wereld zijn dit de Germaanse woorden wera (weer-, dus!) en aldi-. Wera kun je vertalen als mens, en aldi- staat voor ouderdom of leeftijd. Oorspronkelijk betekent wereld dus iets als leeftijd van de mens!

Vroeger gebruikte men het ook wel als synoniem om alle mensen aan te duiden. Deze herkomst blijkt ook uit deze Middelnederlandse zin, geschreven in 1265: Dat al die wereld harde suare Ontgelden sal (wat de hele mensheid heel zwaar te verduren zal krijgen). Bijzonder, hoe zo’n bloeddorstig fictief dier de uitleg vormt voor een op het eerste gezicht doodnormaal woord als wereld!

Leuk feitje: Wist je dat weerwolven al heel lang in literatuur voorkomen? Zelfs de oude Griekse schrijver Herodotos schreef in de 5e eeuw voor Christus al over de lukánthrōpos. Letterlijk: menswolf.